Büyük Ünlü Uyumu:

Bir sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) varsa daha sonraki hecelerde de kalın; ince ünlü (e, i, ö, ü) varsa daha sonraki hecelerde de ince ünlü bulunur: çilek, çocuk, bilezik, durak…

  • Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.
  • Türkçe olduÄŸu halde büyük ünlü uyumuna uymayan kelimelerde mevcuttur; anne, ÅŸiÅŸman vb.
  • -yor, -ki, -daÅŸ, -leyin, -(i)mtrak gibi ekler, kelimelerin büyük ünlü uyumunu bozabilir.

Küçük Ünlü Uyumu:

a. Düz ünlülerden (a, e, ı, i) biriyle oluşan bir heceyi, yine düz ünlülerden oluşan bir hece izler. b. Yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) biriyle oluşan bir heceyi, ya düz-geniş (a, e) yada dar-yuvarlak (u, ü) ünlülerinden oluşan bir hece izler.

Ünlülerin Özellikleri:

Düz Geniş Ünlüler: a, e

Düz Dar Ünlüler: ı, i

Yuvarlak Geniş Ünlüler: o, ö

Yuvarlak Dar Ünlüler: u, ü

Ünsüzlerin Özellikleri:

Sert Süreksiz Ünsüzler: p, ç , t, k

Sert Sürekli Ünsüzler: f, h, s, ş

Yumuşak Süreksiz Ünsüzler: b, c, d, g

Yumuşak Sürekli Ünsüzler: ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

Ünsüz Yumuşaması ( Ünsüz Değişimi ):

“p, ç, t, k” ünsüzleriyle biten sözcükler, ünlü ile baÅŸlayan bir ek aldığında ya da ünlü ile baÅŸlayan bir sözcükle birleÅŸtiÄŸinde sondaki “p, ç, t, k” sert ünsüzleri, yumuÅŸayarak “b, c, d, g, ÄŸ”  olurlar. Buna “Ãœnsüz YumuÅŸaması” denir.

çorap-ın > çorabın

ağaç-ı > ağacı

  • Tek heceli sözcüklerde ve yabancı sözcüklerde yumuÅŸama genellikle görülmez: ip-i, süt-ü, sanat-ın vb.
  • Özel isimlerde yumuÅŸama, konuÅŸurken olur; fakat bu, yazımda gösterilmez. Zonguldak’ın, Ayvalık’a Ahmet’e

Ãœnsüz BenzeÅŸmesi: (Ãœnsüz uyumu – Ãœnsüz sertleÅŸmesi)

Sert bir ünsüzle (f, s, t, k, ç, ÅŸ, h, p) biten sözcüklerden sonra “c, d, g” yumuÅŸak ünsüzleriyle baÅŸlayan bir ek getirilirse, bu sesler sertleÅŸerek “ç, t, k” sert ünsüzlerine dönüşür. Buna ünsüz benzeÅŸmesi denir.

bulut-dan > buluttan

yet-gin > yetkin

Ünlü Daralması:

Åžimdiki zaman eki (-yor), geniÅŸ ünlülerden (a, e) sonra geldiÄŸinde bu ünlüleri daraltarak “ı, i, u, ü”ye dönüştürür:

başla-yor > başlıyor

korkma-yor >korkmuyoz

  • “y” kaynaÅŸtırma ünsüzü, “de-”, “ye-”, “ne-” (yiyen,diye,niye…) sözcükleri dışında daraltma yapmaz:

gelmeyecek (doÄŸru)

gelmiyecek (yanlış)

Bu mesajı yazdır Bu mesajı yazdır